Bij de presentatie van de BaMa structuur op Nederlandse universiteiten had ik gemengde gevoelens. Van de argumenten die werden gebruikt voor de invoering is in de praktijk maar weinig concreet gebleken. We moesten mee met internationale trends om uitwisseling van kennis te vergroten. Natuurlijk is het gemakkelijker geworden uit te leggen in welk stadium van de studie je bevindt, maar in de praktijk blijkt dat er binnen de begrippen Bachelor en Master grote verschillen bestaan in Europese en Amerikaanse instellingen. Het Europese puntensysteem (ECTS) heeft er natuurlijk toe geleid dat uitwisselingsprogramma’s als Erasmus en Socrates makkelijker in de curricula zijn in te passen, maar die oriënterende verbredingprogramma’s worden maar voor een klein deel ingezet voor excellentie en voorbereiding op innovatie en onderzoek. Ook blijkt dat uitwisseling met buitenlandse universiteiten op andersoortige basis nog altijd moeilijk ligt. Waar Nederland snel op grote schaal de overstap naar het Engels maakte, blijven andere landen veelal achter. Nederland is daarmee een land geworden dat makkelijk de bezoeken is, maar voor de uitwisseling van onze eigen studenten is er nauwelijks iets veranderd.

De basisgedachte was goed, maar de uitvoering stuit op vele obstakels. Doordat de begrippen Bachelor en Master zo kunnen verschillen per land, is het vrijwel onmogelijk de behaalde titels aan elkaar gelijk te stellen. De verwarring is wat dat betreft juist groter geworden, dan toen binnenlandse titels nog een internationale vertaalslag nodig hadden. Bovendien blijkt dat vele landen, waaronder ook Nederland, de drang om te diversifiëren niet kunnen weerstaan. Dit gebeurt dan vaak naar voorbeeld van het oude academische systeem. In de praktijk is er dus weinig verschil in de toetsing van het Bachelor niveau t.o.v. het Master niveau, omdat dit voorheen niet bestond in Nederland (er bestond slechts Drs/a.). De titels en structuur wordt dus gehandhaafd, maar er is weinig nagedacht over de invulling en uitvoering. Waar verwacht zou worden dat Masters gebruikt worden ter verdieping is even vaak het tegendeel het geval. Daarnaast betekende de invoering van BaMa dat de titels verkregen aan een HBO opleiding op gehoor identiek zijn aan die van de universiteit. Om dit verschil te ondervangen worden er allerlei toevoegingen gedaan, waardoor de titulatuur ernstig verschraalt (denk aan Bed (Bachelor of Education) voor de Pabo of Beng (Bachelor of engineering) voor technische HBO, etc., etc.). Bovendien bestaat er een collectieve twijfel over de waarde van de Bachelor nadien op de arbeidsmarkt.

Studenten voelen al deze problemen ook en kiezen er daarvoor in grote getale voor om door te gaan naar de Master (die dan ook weer geïntroduceerd is op HBO niveau!). In Nederland is op dat niveau nauwelijks een toelatingseis aanwezig. Dit in tegenstelling tot bijvoorbeeld Engeland, Italië en Amerika (daar wordt vaak al op dat niveau geselecteerd voor de PhD, waardoor er weinig Masters bestaan), waar de Bachelor het gangbare academische niveau is. Masters moeten in Nederland dan ook ‘doorstroom’ zijn (de naam zelf suggereert al middelmatigheid). Om toch een verschil aan te brengen, begonnen universiteiten met research Masters (MPhil) die een langere duur en een focus op onderzoek moeten hebben. Nu blijkt dat begin dit jaar er niet voor gekozen is de inmiddels aan twee of drie jaargangen aan studenten verstrekte titel MPhil te gaan beschermen. Als compensatie mag dan Ma of MSc (research) gebruikt worden. Een schrale troost voor de investering die in die programma’s zit. Gedeeltelijk was deze beslissing echter wel terecht, want enig zoekwerk levert voor de titel MPhil vele verschillende nationale waarden op, waaronder die van ‘dropout’ uit het PhD programma. Het was kennelijk teveel gevraagd om voor opleidingen voor excellentie in onderzoek en specialisatie gedegen plannen op te tekenen omtrent de invulling, uitvoer en titulatuur.

Deze farce begint verdacht veel te lijken op de modegevoeligheid van schoolmethoden op het middelbaar onderwijs en dat strekt niet tot de aanbeveling. Nederland ging dus onnadenkend, maar vooruitstrevend van start met internationale en zeer hoge ambities voor het hoger onderwijs. We zitten echter nu in een halfbakken systeem, met een slechte uitvoering en dubieuze waarden. Van echte ambitieuze plannen voor een internationale universiteit als centre of excellence in Nederland (Nederland heeft volgens internationale indexen momenteel geen topuniversiteiten) is voorlopig nog niets terecht gekomen en het is bijna oncontroleerbaar geworden of studenten hier nu beter of slechter af zijn dan voorheen of in het buitenland. De goedbedoelde eenheidsworst blijkt maar niet gaar te willen worden.

Moeten we onderwijs wel internationaal willen aanpakken? Ik ben volledig voor de uitwisseling van kennis en internationale centres of excellence, maar dat moet niet ten koste gaan van algemeen academisch onderwijs in het binnenland of onze eigen topstudenten. Hoe kunnen wij dan het voortouw nemen in deze globaliserende ontwikkelingen? We willen bij de top horen, maar komen er niet aan. We passen ons aan naar zogenaamd internationale standaarden, maar die blijken niet algemeen op hetzelfde niveau te gelden. Bovendien is de focus, toetsing en titulatuur in ons hogere onderwijs aan het verschralen. Laten wij dan zelf een hoog standaard zetten voor de idealen op internationale schaal en niet braafjes Europese plannetjes volgen. Overschakelen naar Engels alleen maakt onze kennis een interessant exportproduct, maar leidt niet tot de topkwaliteit waarnaar we op zoek zijn. Wederom, juist in de recessie is het goed om op een duurzame manier de weg naar excellentie in te slaan. In plaats daarvan worden alleen noodplannetjes gesmeed die de afhankelijkheid op lange termijn vergroten, waardoor we nog lang een blok aan ons been hebben.

Ik ben me ervan bewust dat dit spontaan geschreven stuk meer vragen dan antwoorden biedt. Zie het dan ook als een oproep. Nu laten we mogelijkheden onbenut, terwijl we verder in de gemakzuchtige onderwijsvervlakking wegzakken.