De voorbeelden van particulier onderwijs waar ik van op de hoogte ben zijn voornamelijk in te delen in twee categorieën: ondersteunend en bijscholing (doorgaans op middelbaar niveau), en zeer gespecialiseerde universitaire en HBO instellingen.

Die eerste groep geeft meestal een intensieve vorm van onderwijs die leerlingen instaat stelt examens te halen in verkorte tijd of prestaties/niveaus te halen die voor die leerlingen om diverse redenen in het reguliere onderwijs niet gehaald worden. In principe een ontwikkeling waar niets op tegen is, maar het wekt wel de indruk dat het reguliere onderwijs ook voor de gemiddeld en goed presterende leerlingen ernstig tekort schiet of dat huidige curricula onnodig lang duren en dus ineffectief zijn. In het kader van de vele discussies rondom de verminderende kwaliteit van het onderwijs zouden dergelijke vermoedens aandacht moeten krijgen in diep gravende onderzoeken. Daaruit zouden lessen moeten worden geleerd voor kwaliteitseisen, inspectie of onderwijshervormingen. Vooral ook omdat de zeer gemakkelijke doorstroom van VMBO naar HAVO naar VWO naar MBO naar HBO naar Universiteit en varianten (ondanks de tijd die dit natuurlijk kost) zorgt voor enorme verschraling in het niveau van onderwijs en onderzoek aan de top.

De tweede groep bestaat uit een aantal (vaak zakelijk gerichte) opleidingen op universitair niveau die doorgaans in gespecialiseerde werelden hoog staan aangeschreven. De indruk is dat door de gespecialiseerde aard van het instituut het onderwijs op bijzonder hoog niveau staat. Opleidingen zijn doorgaans gericht op een redelijk specifieke taak of beroepsgroep. Van deze instellingen wordt zakelijk veel gebruik gemaakt. Zo bestaan er specifieke management of finance masters, of bijvoorbeeld opleidingen tot master of imagineering. Ze lijken te voldoen aan zeer specifieke vraag vanuit de arbeidsmarkt, waar regulier universitair onderwijs leemtes laat.

Deze lijn zet zich ook door op andere manieren. Een gedeelte van die instellingen gedraagt zich als een particulier initiatief, maar is in feite een afsplitsing van reguliere instellingen. Vaak betreft het ook postacademisch onderwijs of titels die gebruikt worden om professionele CV's voor specifieke functies te vervolmaken. Deze ontwikkeling lijkt ook in de hand te spelen dat vanuit regulier universitair en HBO onderwijs gespecialiseerde takken ontstaan. Zo heeft Wageningen UR de Van Hall Larenstein Hogeschool dat zich richt op natuur, omgeving, mens, dier en MVO. Voor museologie en erfgoed bestaat de Reinwardt Academie, een tak van de Amsterdamse Hogeschool voor de Kunsten. In de kunsten is er natuurlijk ook de vermaarde Rietveld Academie.

Hiernaast bestaat ook nog het fenomeen University College (naar Amerikaans model?) dat zich doorgaans richt op een brede academische vorming met een internationaal karakter. De universiteit Utrecht heeft er zelfs twee: University College Utrecht en de exclusieve Roosevelt Academy te Middelburg. Deze opleidingen brengen hoge kosten met zich mee, maar hebben vaak een goede reputatie. In Deventer is er ook nog het filosofisch ingestelde Academia Vitae, bij mijn weten gericht op studenten en professionals.

Het valt op dat in oriëntering op keuzes die gemaakt moeten worden voor vervolgonderwijs na een VWO voor dergelijke specifieke opleidingen vaak weinig tot geen aandacht is. Natuurlijk kan dat geweten worden aan beperkte aandacht voor PR vanuit die opleidingen en instituten zelf, maar het kan wellicht ook volgen uit het feit dat dergelijke opleidingen vaak een beperkte schaal kennen en duur zijn. Wellicht dat scholen hun leerlingen niet blij willen maken met een dode mus. Hoe dan ook ligt hier mijns inziens een gemiste kans. Ik ben sowieso van mening dat keuzeoriëntatie in en na het middelbaar onderwijs op schrikbarend slechte wijze wordt aangepakt, ondanks aardige initiatieven vanuit universiteiten voor bijvoorbeeld proefstuderen.

Tenslotte kunnen onderzoeks- en kennisinstituten of expertplatforms in de vorm van al dan niet geaccrediteerde opleidingen ook cursussen aanbieden, net als vrije initiatieven van experts op bepaalde vakgebieden.

Al met al is er dan toch een breed scala aan initiatieven die zich enerzijds richten op zwak presterenden en anderzijds op specifieke behoefte aan gespecialiseerde opleidingen. Er zijn ongetwijfeld nog vele andere voorbeelden en misschien ook wel andere groepen (bredere opleidingen of gericht op excellentie) waarvan ik mij niet bewust ben. Het staat dus buiten kijf dat regulier onderwijs zeker niet in alles voorziet en zeker op gespecialiseerd niveau het qua reputatie vaak verliest van particuliere initiatieven of specifieke afsplitsingen. Ook lijkt het bedrijfsleven gemakkelijker geneigd te zijn te investeren in talent middels particuliere of aanverwante onderwijsinitiatieven, waardoor onderzoek en onderwijs op reguliere universiteiten lijkt achter te blijven. Van de exacte stand van zaken op dit gebied ben ik niet op de hoogte.

Het lijkt mij dat particulier onderwijs terecht bestaat en nog te weinig aandacht krijgt in algemene keuzeoriëntaties. Het voornaamste nadeel van de opleidingen bestaat doorgaans uit de hoge kosten. De ontwikkelingen hieromtrent moeten zeker niet worden tegengegaan, maar men zou er goed aan doen na te gaan wat een effectief antwoord zou kunnen zijn in reguliere vormen van onderwijs. Hoe kan het bestaan van deze initiatieven optimaal worden benut voor onze kennisintensieve samenleving zonder te vervallen in contraproductieve excessen zoals die veel in het buitenland bestaan?