Afhankelijk van de precieze definitie van de markt, geloof ik niet dat die logica te ver is doorgeschoten. De logica is eerder verkeerd of ongelukkig gebruikt en vaak ook onverantwoordelijk misbruikt. Zoals BtheMan ook al opmerkte, is het volstrekt iets anders om waarde te creëren dan om geld te creëren. Toch is het dat laatste dat de markt domineert, terwijl het dat eerste is waar men naar op zoek is als het gaat om kwaliteit in brede zin. Vermoedelijk is deze praktijk voornamelijk ontstaan uit gemakzucht, want geld is immers meetbaar en waarde niet. De discussie gaat dus vaak over het vaststellen van prijzen in plaats van het waarderen. Door de dominerende positie van meetbare resultaten is het vrijwel onmogelijk je aan deze vorm van marktlogica te onttrekken.

Nu ben ik zeker geen marktspecialist of economist, maar als sociaal denker geloof ik dat de samenleving gebukt gaat onder het juk van meetbare, statistische werkelijkheden. Reeds bij de vraag van Uri Rosenthal, “Wijst corporate governance (maatschappelijk verantwoord ondernemen) de weg?”, postte ik een stuk dat ingaat op de hang naar meetbaarheid. Waar het gaat om kwaliteit, aandacht, verantwoordelijkheid, service, etc. wordt de samenleving in vele aspecten belemmerd door de eis van meetbaarheid. Deze eis is niet alleen deel van de markt, maar heeft een minstens zo grote rol bij het beleid en functioneren van de overheid of subsidieverstrekking (voor alles van kunsten tot onderzoek en duurzaamheid). Hoewel de formulering van dat stuk minder zal aansluiten op bovenstaande vraag, herhaal ik het hieronder, omdat het perspectief van maatschappelijke verantwoording grotendeels overeenkomt met de vraag om kwaliteit hier.

“Specialisatie en vormen van MVO lijken op gespannen voet te staan, doordat een goed product of een goed beleid voorziet in een specifieke behoefte. Toch hoeft dat geen belemmering te zijn. Integendeel, als delen van een geheel kunnen beleidsplannen en producten heel goed een algemeen maatschappelijke doel dienen. Daarvoor zal moeten worden losgelaten dat ieder deel al zijn negatieve tegenhangers zelf alleen moet en kan compenseren. Het conflict ontstaat vaak al bij de veronderstelling dat het succes en belang van maatschappelijke zaken meetbaar, classificeerbaar en kwantificeerbaar is. Dat druist echter in tegen menselijke belangen. [Een vergelijkbaar standpunt omtrent kwantificatie en statistiek in sociale wetenschappen werd al eens gebezigd door de Franse denker Michel de Certeau in zijn boek ‘The Practice of Everyday Life’.]De ordening van gegevens door classificatie en kwantificatie wordt door wetenschap, politiek en bevolking aangezien voor de werkelijkheid, terwijl het daar slechts een beperkte weergave met begrensde mogelijkheden van is.

Recentelijk werd een hieraan grenzende discussie aangewakkerd door het CBS dat aangaf dat de welvaart niet alleen gemeten zou moeten worden aan de hand van het BNP. Pas op het moment dat specifieke beleidsmakers en ‘producenten’ de resultaten van hun producten in een groter geheel gaan belichten en daarbij de meetbare aspecten van het ‘resultaat’ naast meer verantwoorde, belevingsgerichte aspecten plaatsen, kan specialisatie die gericht voorziet in een behoefte verantwoord worden gemaakt. Dat houdt echter in dat bepaalde schijnzekerheden (de miskleunen van statistiek) moeten worden vergeten. Dat maakt de (politieke) wereld niet makkelijker te begrijpen, maar zorgt wel voor meer verwantschap met de realiteit. ‘Geld maakt niet gelukkig’ en vele aanverwante spreekwoorden en gezegden geven sinds jaar en dag invulling aan dit idee. Voor de eenzijdige belichting van meetbare resultaten geldt hetzelfde. Maatschappelijke belangen kunnen daarin niet worden uitgedrukt.

Het is dus nodig dat belangen en resultaten die betrokken zijn bij beleid en producten met maatschappelijke verantwoording. Dit valt vaak samen met niet alleen de duurzaamheid en betrouwbaarheid van het product of beleid zelf, maar met dezelfde factoren bij andere producten of beleid. Daarnaast kan het een positieve boodschap uitdrukken ten aanzien van de achterliggende beleidsmaker of ‘producent’. Om dit te bewerkstelligen hoeft de effectiviteit van specialisatie dus niet te worden losgelaten. In de neveneffecten van de resultaten die daarmee geboekt worden, ligt de mogelijkheid voor maatschappelijke verantwoording besloten. Het is dus zaak dat deze aspecten een intrinsiek onderdeel worden van de ‘verkoop’ van het ‘product’, zodat men de eigen verantwoordelijkheidszin ruimte kan geven in keuzes voor handelingen. Een ruimere opvatting van resultaten die exacte meetbaarheid loslaat, zou een mooi begin zijn.”

Innovatie in termen van waarde en kwaliteit zouden een goede weg zijn om de logica van de markt in voort te zetten ten opzichte van veel van de huidige praktijk. De ‘creatieve industrie’, die ook vaak aandacht heeft voor MVO, lijkt in sommige gevallen die weg al in te slaan. Daarentegen is ook zeker de culturele, kunstzinnige sector niet gevrijwaard van het gebruik van de ‘verkeerde’ marktlogica. De situatie veranderen vraagt om een (maatschappelijk) besef gebaseerd op goede informatie en een mentaliteitsverandering. Er zijn vele verschillende scholen in de economie en het marktprincipe kan zeker ook worden aangewend waar het gaat om (creatieve) kwaliteit (ook maatschappelijk en duurzaam). Dit vraagt dan wel om een bevolking die zich bewust is van de belangen en gevolgen die er uiteindelijk echt toe doen en een daarop aansluitende inventiviteit.