Thorbecke had zijn huis nu al lang verbouwd, ook Europees beter verankerd!

Vermoedelijk zou hij hoofdschuddend aan zien, hoe zijn ‘bestuurlijk huis’ tot een onwrikbaar monument is verworden. Zijn tijd was anders. Zijn land stapte schuchter uit een feodaal tijdperk. Er was een eerste voorzichtige stap naar democratie. Alle – veelal aristocratische – bestuurders werden benoemd. De commissarissen – en een enkele gouverneur – des Konings en de burgemeesters hadden 150 jaar geleden een vrijwel absolute macht.

-

Met horten en stoten kreeg nationaal de democratische controle in enkele decennia vorm. In de provincies en gemeenten vond de groei van de democratie veel geleidelijker plaats. Van een ‘bestuurlijke drukte’ of ‘congestie’ was toen zeker geen sprake. Het was het andere uiterste: de nachtwakersstaat. De burgemeester – veelal ook gemeentesecretaris – met vaak amper een handvol medewerkers bevolkten een gemeentehuisje. De gemeenteraad was meestal net zo overzichtelijk met nauwelijks tien leden. Meestal twee daarvan stonden de burgemeester bij als ‘bijzitter’ om het college te vormen. Er was wettelijk meer democratie mogelijk dan in de praktijk. Daarvoor bleek een uitbreiding van het kiesstelsel nodig. Maar vooral de emancipatie van bevolkingsgroepen als de arbeidersklasse en kerkelijke richtingen. Al te grote democratische woelingen en avonturen werden voorkomen door een uitgebreid stelsel van toezicht en controle.

-

Voor tal van besluiten en zeker de begroting hadden de gemeenten goedkeuring nodig. Vooral die taken kregen de provincies als vroegere samenwerkende ministaatjes toebedeeld. Zo nodig werden besluiten op hun voordracht door de Kroon vernietigd. Juist het toezien is nog steeds in de provinciale bestuurscultuur te bespeuren.

-

De afgelopen decennia kende bestuurlijk Nederland een geweldige ontwikkeling. De rijksoverheid bouwde beleid en bestuur op alle terreinen uit tot alle uithoeken van de samenleving. Moderne communicatie, automatisering en media gaven dit een extra dynamiek. De Tweede Kamer joeg het extra aan door voor onderwerpen subsidies te eisen: de specifieke doeluitkeringen. Ook gemeenten slaagden er in meerderheid in om communicatie, automatisering en media te benutten om hun secretarie en gemeentelijke diensten om te vormen tot één veel herkenbaardere en effectievere bestuursmachinerie. Door samenvoeging grotere gemeenten en ook door onderlinge samenwerking ontstond nog meer slagvaardigheid. De rol van gemeenten als voor de burger meest nabije overheid verplicht tot een voortdurend actualiseren van kennis, kunde, beleid en bestuur op alle terreinen. Het volgroeide democratisch proces, de rol van de bestuursrechter en het moderne financiële management deden het bureaucratische stelsel van toezicht en goedkeuring ineenschrompelen. De provinciale taken hebben veel meer het karakter van een incidentmanagement.

-

Veel Nederlanders noemen niet zo makkelijk de taken van provincies. Geïnteresseerden noemen vaak de cultuurhistorie. Provincies vervullen daarin vaak een uitstekende rol. Ook recreatie wordt wel genoemd. De laatste jaren vooral in de vorm van fietsroutenetwerken. Betonnen fietspaden rolt men uit in een gevaarlijk gladde uitvoering, die vaak erg conflicteert met de natuurlijke omgeving. De bij provincies ‘ingebakken’ zuinigheid en overdreven fiananciële zekerheden (als reserves en deelnemingen) spelen hen parte bij de taken als inzake openbaar vervoer. Het wervend karakter mag niet tot een gebruik leiden dat de budgettaire grenzen overschrijdt. Men dwong vervoerders in het stads- en streekvervoer tot de inzet van voor rolstoelen toegankelijke bussen. Maar voor de daarvoor noodzakelijke aanpassing van de bushaltes is geen budget (over). De cultuur van zuinigheid blijkt op meer fronten. Voor de uitvoering van de verre van simpele natuurwetgeving laat een royaal met natuur bedeelde provincie als Gelderland zich adviseren door twee medewerkers.

-

Met grootschalige projecten verwerven provincies nauwelijks steun onder hun inwoners. Men staat teveel op afstand voor een band met hen. Inwoners voelen zich per definitie door hun provincie achtergesteld bij andere deelgebieden. Het was één van de onderdelen waardoor de Betuwelijn extra omstreden raakte. De inwoners van het fraaie rivierengebied voelden zich in het westen gedomineerd door de belangen van Rijnmond en in oostelijk rivierenland door de belangen van het deelgebied Arnhem-Nijmegen. De herleving van de deelgebieden – de eigen streek - vormt een voortwoekerende splijtzwam in provincies.

-

Ideeën als één Randstadprovincie miskennen de democratie. De wensen in landelijke gebieden verschillen teveel van die in stedelijke agglomeraties. Voortmodderend zijn de provincies in het binnenlands bestuur op termijn even functioneel als de ‘stoker op de elektrische trein’.

-

Hoe Thorbecke zijn bestuurlijk huis zou hebben verbouwd, blijft gissen. De provincies zouden een registrerende rol voor de cultuurhistorie en als herkenbare vertrouwde geografische maat moeten behouden, zoals de Kamer van Koophandel. Voor ‘mijn Thorbecke’ zou zijn oorspronkelijke structurering ook in de verbouwing terugkeren. Daarbij gaat het om een ongeacht de schaalgrootte herkenbare systematiek met zo mogelijk eigen controle- en evenwichtsmechanismen. Dit is mogelijk als de gemeenteraden voor de komende twaalf jaar met welke van de aangrenzende gemeenten zij het voor hen relevante middenbestuur in hun streek kiezen. Daarmee is verdere uitbouw van de gezamenlijke slagkracht mogelijk. Een noodzaak die blijkt bij de Veiligheidsregio's en de Omgevingsdiensten.

-

Meest spannend zou zijn om bij de verkiezingen voor de gemeenteraden ook de raden van het samenwerkend middenbestuur te kiezen. De deelnemende politieke partijen kunnen dan ook de relevante afgrenzing in taken tussen gemeente en middenbestuur in hun programma’s betrekken. Een zelfde opzet is mogelijk om bij de verkiezingen voor het Europese Parlement de leden van de Eerste Kamer rechtstreeks te kiezen. Dan vervalt ook het gemis aan democratische invloed op de afgrenzing tussen nationale en Europese taken.

-

Plots is de Nederlandse democratie spannender en de opkomst bij alle verkiezingen vrijwel zeker groter.