Lange tijd werd het onderwijs ingedeeld in kleuterschool, lager onderwijs, middelbaar onderwijs en hoger onderwijs. Hoewel deze terminologie misschien niet helemaal meer als ‘politiek correct’ wordt beschouwd, is de indeling van het onderwijs niet wezenlijk veranderd.
In het nu zo geheten basisonderwijs wordt het onderwijs verzorgd in de elementaire bekwaamheden, noodzakelijk voor het functioneren in de maatschappij. De onderwijzers, die over de te onderwijzen bekwaamheden uiteraard in uitstekende mate zelf moeten beschikken (het thans soms gehoorde excuus van de onderwijzer: ik kan zelf ook niet rekenen, is onacceptabel), dienen ook oog te hebben voor moeilijkheden, die individuele leerlingen met het functioneren in de maatschappij zouden kunnen krijgen. Het basisonderwijs heeft ook een duidelijke opvoedingstaak in aanvulling op (soms zelfs ter opvanging van) de opvoeding door de ouders. De kinderen moeten onbevangen leren omgaan met kinderen van allerlei komaf en geestelijke achtergronden. Om zijn taak goed te kunnen vervullen dient de autoriteit van de onderwijzer of onderwijzeres echter onaantastbaar te zijn voor ouders en leerlingen, hierin gesteund door het openbaar gezag. Dat was vroeger de normale situatie, maar is in de zogenaamde onderwijsvernieuwingen veelal teloor gegaan.
In het voortgezet onderwijs gaat het ontwikkelen van specifieke beroepsbekwaamheden een centrale plaats innemen. Afhankelijk van de aard van deze beroepsbekwaamheden wordt de ontwikkeling van deze bekwaamheden bij de leerlingen in het voortgezet onderwijs voltooid of voorbereid. Maar een goed functioneren in de maatschappij vraagt niet alleen het beschikken over specifieke bekwaamheden, maar ook het gemakkelijk kunnen communiceren met de andere leden van de maatschappij. Zoals bepleit door Hirsch in zijn ‘Cultural Literacy. What Every American Needs to Know’ en met instemming geciteerd door Wesseling, een algemene ontwikkeling is hiervoor voor iedereen nodig. Hirsch concludeerde: “that broad humanistic studies at every stage of education and particularly in early education are highly utilitarian as well as intrinsically valuable”. Hier moet echter ogenblikkelijk aan worden toegevoegd dat het onderwijs ten behoeve van de algemene ontwikkeling niet hoger moet grijpen dan de intellectuele vermogens en interesses van de leerlingen toestaan. Anders werkt dit onderwijs demotiverend, zoals thans bij veel beroepsonderwijs kan worden geconstateerd.
Selectie
Een uiterst belangrijke overweging bij de inrichting van het voortgezet onderwijs zou moeten zijn, dat niets zo ontmoedigend werkt op een leerling als het niet mee kunnen komen in de groep, en dat het zeer demotiverend is voor een leerling om zich in een groep met ‘sukkels’ te moeten ontwikkelen. Gepropageerde ‘spreiding van kennis’ is alleen mogelijk in groepen van leerlingen met vergelijkbare aanleg en belangstelling. Onderlinge hulp bij de studie, de meest effectieve vorm van assistentie, is alleen mogelijk als aanleg en belangstelling niet te veel verschillen. Dit maakt selectie van leerlingen in het voortgezet onderwijs al vroeg onvermijdelijk. Individuele studiebegeleiding en een individueel studietempo is voor een leerling in een groep geen oplossing zonder gevaar voor schade aan de persoonlijkheidsvorming van deze leerling en van zijn medeleerlingen. Het gaat hier om leerlingen in een leeftijdsgroep, die grote behoefte hebben te behoren tot gelijkgestemde vriendengroepen (‘gangs’) en daarin als gelijke erkend te worden. Sociale contacten met jeugd uit de niet uit het onderwijs afkomstige groep kan worden aangemoedigd en worden gevonden in sport en andere hobbies, waar de aanleg en belangstelling heel anders zijn verdeeld dan in het onderwijs. Voor een voetbaltalent is het bevredigender zich te ontwikkelen met andere voetbaltalenten dan met de ‘stuntels’ uit de school.
In de school moet de timmerman worden opgeleid in zijn vak, moet de toekomstige loketambtenaar de vereiste kennis worden bijgebracht, of moet aan de leerling de voor het hoger onderwijs benodigde inspiratie en voorbereidende kennis worden meegegeven. De onderwijzers in het voortgezet onderwijs dienen zich de aan de orde zijnde specifieke beroepsbekwaamheden in uitstekende mate te hebben verworven. Met betrekking tot het beroep in kwestie gaat de voorbeeldfunctie van de onderwijzer een grote rol spelen. De opleiding van een timmerman vraagt een grote beheersing van het vak bij de onderwijzer, zoals bij de voorbereiding op het hoger onderwijs de onderwijzer zijn leerlingen moet kunnen inspireren met de door hem op universiteit of hogeschool uit eigen interesse opgedane kennis. De ervaring dat een bevlogen natuurkundeleraar in het VWO een onevenredig groot aantal leerlingen een natuurkundestudie ziet kiezen is voor hem bevredigend en kan voor de maatschappij, en helemaal voor zijn leerlingen, geen kwaad.
Hoger onderwijs
In het hoger onderwijs wordt de ontwikkeling van de bekwaamheden voor de daarvoor in aanmerking komende beroepen voortgezet en vaak ook afgerond (ondanks de algemeen uitgesproken wenselijkheid van ‘éducation permanente’). De onderwijzers in het hoger onderwijs hebben primair de voorbeeldfunctie, omdat het wijzen hoe je je een bepaalde bekwaamheid kunt eigen maken steeds minder in algemene zin mogelijk is. De onderwijzer had zelf misschien het meeste baat bij het oefenen in teamverband, terwijl de leerling soms het beste op een geheel eigen wijze de door de onderwijzer getoonde bekwaamheden bij zichzelf ontwikkelt. In het bijzonder de zelfstandige wetenschappelijke onderzoeker heeft voldoende aan aanwijzingen en aan voorbeelden om zich aan te spiegelen.
De academicus
Het zou wenselijk zijn dat de toelating tot de universiteiten zou worden beperkt tot die leerlingen, die zich geroepen voelen, zonder uitzicht op rijkdom, maar wel gedreven door kennisdrang, hun leven in dienst van de wetenschap te stellen. Nu biedt de universitaire titel de afgestudeerde een aureool, dat vaak alleen maar werd nagestreefd voor het bereiken van een hooggehonoreerde maatschappelijke functie, die niets meer met de inhoud van de studie te maken heeft. In het hoger beroepsonderwijs kunnen de beroepsbekwaamheden worden onderscheiden naar de graad waarin ambachtelijke vaardigheden (ambachtelijk in figuurlijke zin) of abstraherend vermogen centraal staan. Moet de ingenieur de abstractie van het wiskundig model aankunnen, van de leerling van het muzi