In de nrc.next van 21 juli verklaart Rob Wijnberg in zijn column de schijnbare tegenstrijdigheid dat veel burgers gelukkig zijn over het eigen leven en tegelijk bezorgd over de samenleving als geheel. Naar zijn oordeel komt dit door de "vooruitgang" die inhoudt dat "méér kan met minder moeite", zodat burgers "veeleisend" zijn en "haast" hebben, met als gevolg dat "alles wat de directe behoeftenbevrediging vertraagt ergernis wekt". Zodoende streeft men naar "geluk dat direct is, maar niet duurzaam". Dit maakt ons "tevreden over nu, maar ook voortdurend bezorgd over later".

Wijnbergs verklaring stemt deels overeen met "De Kunst van het Kiezen", een boek van Lukas van Spengler, waarin met bijna dezelfde woorden is beschreven dat onze vooruitgang elk jaar zorgt voor de komst van middelen die een nog intenser genot ten koste van minder inspanning direct bereikbaar maken. Door onze drang om maximaal van deze verlangens te genieten komen wij in tijdnood, met als gevolg: stress, burn-out, weinig aandacht voor verdieping in bepaalde levensvragen etc. Wijnbergs stuk geeft echter geen verklaring voor al die andere zorgen die bij steeds meer mensen blijven toenemen, en zijn diagnose geeft geen aanzet tot een oplossingsrichting.

In "De kunst van het Kiezen" beschrijft Van Spengler een ander type drijfveren, afgeleid van overlevingsdrang, gericht op het verzamelen van voorraden, macht en geld, het imponeren van anderen etc. Hiermee bezig te zijn geeft direct genot, maar geen verzadiging, zodat een grenzeloos begeren kan ontstaan, zoals tot uiting komt in geldzucht, bezitsdrang, machtswellust, koopwoede, en een hang naar risicoloos comfort. Genot versterkt het verlangen naar méér, werkt verslavend.

Vooruitgang zorgt voor de middelen die genot nog intenser maken, zodat de begeerte maximaal daarvan gebruik te maken toeneemt, met als gevolg dat op verschillende gebieden overbelasting is ontstaan; het lichaam, het leefmilieu, de beschikbare hoeveelheid tijd, sociale spanningen, de nabije toekomst en de beschikbare hoeveelheid geld; zo is steeds meer groei nodig om de schade van groei te herstellen.

Wat er met ons gaat gebeuren lijkt dan ook af te hangen van een toename van betrokkenheid bij de gevolgen die wij zelf oproepen. Zijn wij "hier en nu" bereid méér rekening te houden met "daar en straks", ons in te spannen voor anderen, voor het milieu en voor de toekomst?

Wat zijn nu de kansen dat "betrokkenheid bij anderen, en bij de toekomst" daadwerkelijk meer invloed op het gedrag krijgt? Naastenliefde is zo'n twee duizend jaren geleden uitgebreid tot de zorg voor vreemdelingen, en zelfs voor vijanden. Mensenrechten kregen een impuls tijdens de Verlichting. De afgelopen decennia is internationaal het belang van waarden erkend, gericht op tolerantie, dialoog, diversiteit, respect, integriteit en duurzaamheid. De wereld verandert ongekend snel, een nieuw soort eigen belang dat meer gericht is op de toekomst is echter van groot belang.

Wat zijn hiervoor de drijfveren? Betrokkenheid bij "daar en straks" komt voort uit een ander type drijfveren, dat duurzame voldoening geeft. Deze drijfveren zijn niet aangeboren, zoals de eerder besproken drijfveren, maar aangeleerd. Kenmerkend voor de ontwikkeling van dit derde type is het vermogen om in jezelf, in je hoofd, beelden te vormen, zoals bij de beleving van kunst, waarheid en andere mooie of goede dingen. Aangestuurd door zelfgemaakte beelden stijgen mensen uit boven wat vast ligt in bloed, bodem, behoud en bezit.
Er is dringend onderzoek nodig naar de condities die de ontwikkeling van het derde type drijfveren bevorderen, en die gedrag dat voortkomt uit het tweede type drijfveren ontmoedigen. Hoe langer wij wachten met het invoeren van dit soort condities, des te groter wordt de druk om die condities te ontdekken en in te voeren, met als alternatief een ondergaande zon.